حسین پناهی شازده کوچولوی 48 ساله
این مطلب را چندسال پیش در روزنامه اعتماد ملی نوشتم امروز اینجا گذاشتم که هم یادی از حسین پناهی باشد و هم اعتماد ملی
« اين آدم بزرگها راستي چقدر عجيبند.» اين پژواك صداي « شازده كوچولو » آنتوان دوسنت اگزوپري است كه از سيارهاي به سيارهاي ميگردد و در برابر خودپسندي، غرور، زورگويي ميل به تصاحب همهچيز و همه كس و ديگر صفات ناپسند آدمهايي كه ميبيند به زبان ميآورد. او كودكي است كه فقط به گلي ميانديشد كه در سياره كوچكش سبز شده است.
شازده كوچولو با منطق كودكانهاش رفتارهاي آدم بزرگها را كه بسيار عادي مينمايد عجيب ميبيند. و اين البته غريب نيست. كودكان و بزرگترها منطق خاص خود را دارند و از منظر هركدام رفتار ديگري ناپسند و غيرعادي است. كودكان هرگاه كه بخواهند صفات ناپسندي را نشان دهند در نقش آدم بزرگها فرو ميروند و زور ميگويند. دزدي ميكنند. ميجنگند و البته خيلي زود نقاب از چهره برميدارند و همان ميشوند كه كودكيشان فرمان ميدهد. از آن سو نيز آدم بزرگها گاه كه ميخواهند زيباتر، شيرينتر و دوستداشتنيتر رخ بنمايند، در پوست كودكي فرو ميروند و البته بسيار زود به دنياي سياه و سفيد خود برميگردند. اما در زمانه ما يك نفر از همين آدمبزرگها با يك شيطنت شيرين خودش را در دنياي كودكي ابدي كرد. او اگرچه نميتوانست مانع درآمدن ريش و سبيل و پيدايش چين و چروك صورت شود، آنها را به حال خود گذاشت كه با بزرگسالي خود خوش باشند ولي قلبش را دو دستي به چنگ گرفت كه گذر زمان ردي بر آن نگذارد.
مانند شازده كوچولو - كه تنها گل سيارهاش را در حباب نگهداري ميكرد- قلبش را از گزند ناپسنديهاي روزگار آدم بزرگها محافظت ميكرد.
***
حسین پناهی شاعر، نويسنده، كارگردان و بازيگر سينما، تئاتر و تلويزيون شازده كوچولو، قصه ما است در اين نوشتار سعي شده است با مروري اجمالي بر زندگي وي كه هيچ مرزي با كارهاي هنرياش نداشت - كارنامهاش را نگاهي بيندازيم. تولدش را در شناسنامه ششم شهريور 1335 ثبت كردهاند و محل تولدش روستايي است به نام « دژكوه » در استان كهگيلويه و بوير احمد؛ همان كه در سريال تكهتكه شده « بيبييون » از تلويزيون نشان داده شد. او هم مكتبخانه را درك كرده است و هم در مدارس جديد به تحصيل پرداخت. هم در زندگي تجربه تحصيل در حوزه علميه قم را دارد و هم هنرجويي جامعه هنري آناهيتا. هم در شوشتر به معلمي پرداخت و هم در جبهههاي دفاع از سرزمين حضور پيدا كرد
سال 1360 همراه خانوادهاش (همسر و دو دختر) به تهران مهاجرت ميكند تا آن طلبه، آن معلم، آن رزمنده روند حسين پناهي شدنش را در اين شهر شاهد باشد. شهري كه غربت را به شكل بيرحمانهاي به او نشان داد تا از همان روزهاي آغاز فعاليت هنرياش اين درد بزرگ بشريت دست از سر آثار هنري و ادبياش برندارد.
پس از ورود به جامعه هنري آناهيتا و كسب هنر از اساتيدي چون مصطفي اسكويي نوشتن را آغاز كرد. يك گل و بهار،آسانسور. تله تئاتر سرودي براي مادران ، نوشتن به سبك آمريكايي، محله بهداشت، گرگها ، دل شير و دو مرغابي در مه از جمله فعاليتهايي است كه كارنامه هنري پنج سال اول زندگياش در تهران را تشكيل ميدهد كه از آن ميان <دو مرغابي در مه> جايگاه خاصي دارد. اين تلهتئاتر در آن سالها در حكم معرفينامه حسين پناهي است. چه از همان روزها قصد كرده بود كه خودش، زندگياش و غربتش را به نمايش بگذارد. « دو مرغابي در مه » داستان زندگي زن و شوهري است كه در شهر بيترحمي چون تهران زندگي ميكنند، با پيشينه و فطرتي روستايي كه در برخورد با غربت و سرماي استخوان سوز شهر تاب از كف ميدهند و در مه غليظ شهر گم ميشوند. نگاهي به تيترهاي روزنامهها و سايتها و وبلاگها در هنگام انتشار خبر مرگ حسين پناهي به خوبي بيانگر اين موضوع است كه اولين و روشنترين تصويري كه از او در ذهن جامعه فرهنگي نقش بسته است،« الياس » يا « اليوت » دو مرغابي در مه است.
سال 1365 سالي است كه خود را بر پرده نقرهاي سينما به تماشا ميگذارد. فيلمهاي سينمايي گال، گذرگاه، تيرباران، در مسير تندباد، هيجو، ارثيه، نار و ني، راز كوكب، چاوش و سايه خيال حاصل حضور پنج ساله دوم او در فضاي هنري ايران است. توجه خاص كارگردانان به فيزيك و شكل ظاهري او و صداي خشدار و روستايياش از او شخصيتي ساخته بود مورد توجه كارگردانان و البته مخاطبان. در اين آثار رگههايي از زندگي شخصياش در لابهلاي كار ديده ميشود كه نشانگر اين امر است كه بسياري از اين شخصيتها متاثر از زندگي شخصي وي نوشته و پرداخته شدهاند. در اين ميان « سايه خيال » جايگاه خاص خود را دارد. او در اين فيلم به دادن نشانهها بيمختصر از زندگي شخصي اش بسنده نميكند بلكه خودش و زندگياش را تمام و كمال حراج ميكند، چه او خود بارها گفته بود كه <هنرمند جماعت به زندگي عمهاش هم رحم نميكند.« سايه خيال » كه توسط مسعود جعفري جوزاني نوشته شده بود داستان زندگي حسین پناهی است بيهيچ كنايه و استعارهاي، صريح و روشن. او با نام حسین پناهی بازي ميكند، زادگاهش استان كهگيلويه و بوير احمد است، از شعرهايش در فيلم استفاده ميشود. (البته تا اين تاريخ عليرغم اينكه ارادت خود به شعر را بارها بر زبان آورده ولي شعرهايش را منتشر نكرده بود.) به دوران طلبگياش اشاره ميكند و صدها اشاره ديگر. شايد اولين بار بود در سينماي ايران بازيگري در نقش خودش فرو ميرفت (كاري كه بعدها اكبر عبدي در فيلم هنرپيشه انجام ميدهد.) پنج ساله سوم زندگي حسين پناهي در تهران و فضاي فرهنگي هنري ايران از سال 1370 آغاز ميشود. بازي در فيلمهاي سينمايي اوينار، مرد ناتمام (كه گويا فيلمنامه اين فيلم را هم محسن مخملباف با نگاهي به شخصيت پناهي نوشته بود) مهاجر، هنرپيشه، آرزوي بزرگ ، روز واقعه و سريال « دزدان مادربزرگ » حاصل كار اين سالها است.
اما در اين دوره است كه حسین پناهی با انتشار شعرهايش وجه شاعرانگي خود را روشنتر نشان ميدهد. من و نازي، كابوسهاي روسي، خروسها و ساعتها و ستارهها مجموعه شعرهايي است كه بعد نوشتاري شخصيت تصويري او را به نمايش ميگذارد. او در شعرهايش همان است كه در فيلمهايش. همان اليوت « دو مرغابي در مه» همان موساي مرد ناتمام و همان سهراب « دزدان مادربزرگ »، همان حسين پناهي.
پناهي در اين اشعار غربت را دستمايه قرار ميدهد. او همان شخصيتهاي غريب، ساده، مجنون، پريشان فقير و البته دانا و عاقل را در شعرهايش روايت ميكند.
عشق به مادر، به زن و به همه چيزهاي خوب و زيبا و طعنهبر زشتيهاي زندگي در اشعارش به خوبي نمايان است؛ اولي زلال و روشن و از نگاه يك مرد يا يك كودك عاشق و دومي سياه و البته طنز آلود از ديد يك روشنفكر گوشهگير و ظاهرا دور از اجتماع.
حسين پناهي هشت سال ديگر غربت تهران و البته جهان را تاب آورد. در اين دوره تئاتر « چيزي شبيه زندگي » از مهمترين كارهاي او است. در زماني كه تئاتر كشور رونقي نداشت و تماشاگران گريزان از صحنه نمايش بودند، « چيزي شبيه زندگي » در فضاي تئاتر يك اتفاق بود كه حسين پناهي نوشته و كارگرداني كرده بود. اتفاقي كه رابطه تماشاگران با سالنهاي سوت و كور را دوباره برقرار كرده بود.
بازي در فيلم سينمايي « كشتي يوناني » از مجموعه قصههاي كيش، سريالهاي « يحيي و گلابتون » ، « آژانس دوستي » و « آواز مه » و نوشتن ديالوگهاي سريال « امام علي » از ديگر فعاليتهاي سينمايي و تلويزيوني وي بوده است كه در كنار اين، انتشار نمايشنامهها و اشعارش در كتابهاي چيزي شبيه زندگي، بيبي يون، خروسها و ساعتها، نميدانمها، سالهاست كه مردهام و انتشار آلبوم دكلمه آخرين سرودههايش با نام « سلام خداحافظ » كارهاي واپسين زندگي او است.
و سرانجام پيكر بيجانش در مردادماه 83 در خانه اجارهاي كشف شد در حالي كه سه روز از مرگش گذشته بود.
حسین پناهی گويي در زندگي رسالت داشت كه غربت آدمي را روايت كند؛ چه آن زمان كه از جغرافياي مالوف خود دل ميكند و در جغرافيايي غريب وطن ميگزيند و چه در زماني كه از همه پاكيها و زيباييهاي فطري روح به پلشتيها و سياهيها نقل مكان ميكند. او براي بيان هرچه بهتر انديشهاش از كودكي بيشترين استفاده را ميبرد. در شعرهايش كودكان مظهر معصوميت و دوري از پلشتيهايند كه هنوز به بزرگي آلوده نشدهاند. در شعرهايش هميشه كودك ميشود و يا آرزو ميكند كه به كودكياش برگردد. هميشه از دنياي بزرگترها گريزان است. موقعيتي كه آن را دنياي دوروييها و نيرنگها ميداند كه در آن « آدم بزرگها وقتشان را براي دانه دادن به گنجشكها هدر نميدهند.» ايمان او به كودكي است كه عليرغم ظاهر نامناسب براي ايفاي نقش كودك در سيسالگي نقش سهراب « دزدان مادر بزرگ » را به صورت باورپذيري بازي ميكند و در همين سريال تنهايي كودكانهاش را با قورباغهاي كه هميشه در جيب دارد تقسيم ميكند و هيچ كدام از آن همه آدم بزرگ دور و برش راهي به خلوتش نمييابند. او هيچگاه نخواست كه بزرگ شود و كودكياش را تا 48 سالگيتمديد كرد.
گاه سادهترين و معموليترين گفتارها و رفتارهاي آدم بزرگها را نميفهميد و زماني در سادهترين حرفهاي كودكانهاش بزرگترها در ميماندند. نظير همان تصويري كه در كتاب اگزوپري همه كلاه فرض ميكنند ولي شازده كوچولو آن را يك مار بوآ ميبيند كه در حال هضم فيلي است كه به تازگي بلعيده.
حسین پناهی همان شازده كوچولو است كه با ديدن يك جعبه با سه سوراخ در مييابد كه اين ميتواند خانه يك بره باشد.
***
آنتوان دو سنت اگزوپري در صفحه آخر كتابش تصويري كشيده است ؛ صحرايي با يك ستاره درشت و ملتمسانه مينويسد: ظهور شازده كوچولو بر زمين در اينجا بود و بعد در همين جا هم بود كه ناپديد شد... اگر روزي تو آفريقا گذارتان به كوير افتاد حتما آن را خواهيد شناخت ... به التماس ازتان ميخواهم كه عجله به خرج ندهيد و درست زير ستاره چند لحظهاي توقف كنيد.
آن وقت اگر بچهاي به طرفتان آمد، اگر خنديد، اگر موهايش طلايي بود... لابد حدس ميزنيد كه كيست. در آن صورت لطف كنيد و نگذاريد من اينجور افسرده خاطر بمانم. بيدرنگ برداريد و به من بنويسيد كه او برگشته.>
جناب آقاي آنتوان دو سنت اگزوپري، نويسنده محترم كتاب شازده كوچولو! با سلام.
او برگشته. اگرچه موهايش طلايي نبود و نميخنديد بلكه برعكس براي آدم بزرگها ميگريست. او بعد از رفتن شما برگشت و 48 سال هم در سياره ما بود و بعد از پيش ما هم رفت. همانجا كه هستيد پيدايش كنيد.